یادداشت:

تاب‌آوری زیر صفر؛ کالبدشکافی یک سقوطِ سرد

اردبیل این روزها شاهد شکستنِ چیزی فراتر از قندیل‌های یخی است: «تاب‌آوری اجتماعی». آمارهای نگران‌کننده از درگیری‌های خیابانی نشان می‌دهند که زیر پوستِ این آرامشِ برفی، خشمی از جنس انسدادِ معیشتی و فرهنگی در حال غلیان است. اما چرا پایتخت صفویه که روزگاری نماد مروت بود، امروز با فرسایش تدریجی آرامش روانی روبروست.

اردبیل که روزگاری به مروت و بافت مستحکم خانواده شناخته می‌شد، امروز تحت فشار «اقتصاد ناپایدار فصلی» و «فقر مهارت‌های ارتباطی»، شاهد فرسایشِ تدریجیِ آرامش روانی است. این یادداشت به کالبدشکافی این پرسش می‌پردازد که چرا روابط اجتماعی ما رو به افول رفته است؟

کالبدشکافی بحران: چرا خشونت؟

وقتی از آسیب‌های اجتماعی در اردبیل حرف می‌زنیم، معمولاً پشت اعداد و ارقام «نزاع» پنهان می‌شویم؛ اما حقیقتِ ماجرا زیر پوست شهر جور دیگری است. اردبیل امروز دچار یک «انسداد هیجانی» شده است. ریشه این بن‌بست را باید در سه لایه جست‌وجو کرد:

بحرانِ بازتعریف آبرو: در بافت سنتی، گاهی تعریف غلط از قدرت باعث می‌شود افراد برای اثبات حقانیت خود در یک سوءتفاهم ساده، دست به خشونت بزنند تا به زعم خود «کم نیاورند».

اقتصادِ فصلی و روانِ ناآرام: بیکاری در نیمی از سال فقط یک مشکل مالی نیست، بلکه یک فرسایش روانی است. جوانی که برنامه‌ای برای تخلیه انرژی و کسب درآمد در زمستان ندارد، مستعدترین فرد برای درگیری است. ۳

تبعیض در اتمسفر شهری: تمرکز امکانات در مرکز شهر و رها شدن حاشیه‌ها، باعث ایجاد حس «فراموش‌شدگی» و خشم نهفته در ساکنان مناطق محروم شده است.

نقشه راه برون‌رفت: احیای سه ضلع تاب‌آوری

برای تغییر این وضعیت، باید از مدل‌های موفق جهانی الگوبرداری کنیم و تاب‌آوری را در سه جبهه بازسازی کنیم:

 تاب‌آوری اقتصادی (عبور از پیله‌ی فصلی): باید ریل اقتصاد استان را از کشاورزیِ صرف، به سمت اقتصاد دیجیتال و دانش‌محور تغییر دهیم. همان‌طور که شهر «اولو» در فنلاند با توسعه آزادکاری (فریلنسینگ) و تکنولوژی، سرمای استخوان‌سوز را دور زد، اردبیل نیز باید با آموزش مهارت‌های مدرن به جوانان، درآمد را به خانه‌ها بیاورد تا استرسِ بیکاریِ زمستان، به خشونت خانگی و اجتماعی تبدیل نشود.

 تاب‌آوری فرهنگی (مهارتِ کنترلِ طوفان): ما نیازمند «کلینیک‌های کنترل خشم» و نهضتِ آموزش هوش هیجانی هستیم. تجربه موفق کشور ایسلند نشان داد که اگر دولت روی هنر و ورزش جوانان سرمایه‌گذاری کند، انرژی آن‌ها به جای بزهکاری، صرفِ خلق اثر می‌شود. قهرمانِ امروز اردبیل کسی نیست که بازوی قوی‌تری دارد، بلکه کسی است که «قدرتِ خویشتن‌داری» بالاتری دارد.

تاب‌آوری شهری (آشتی با زمستان): شهر باید در خدمت آرامش باشد. الگوبرداری از مفهوم «شهر زمستانی» در کبک کانادا، یعنی زنده نگه داشتن فضاهای عمومی مثل شورابیل در برف و سرما با نورپردازی گرم و مبلمان شهری مناسب. شهری که بن‌بست‌های ترافیکی و بصری داشته باشد، خودش تولیدکننده خشونت است.

از انجمادِ فرصت‌ها تا احیایِ امید

حقیقت آن است که در اردبیل، خشونت نه یک خصلتِ ذاتی، که فریادِ «انجمادِ فرصت‌هاست». تاب‌آوری زیر صفر، یعنی پذیرفتنِ این واقعیت که نمی‌توان آمارِ نزاع را با دستورالعمل‌های اداری کاهش داد، در حالی که نیمی از سال، نبضِ معیشت و نشاطِ شهر در زیرِ سوز و برف متوقف می‌شود. درمان قطعی را باید در ناامیدی‌های فصلی و کوچه‌هایی جست‌وجو کرد که برای شادیِ جوانان طراحی نشده‌اند.

وقت آن رسیده است که سرمایِ اقلیمی را از سرمایِ اجتماعی جدا کنیم. برای گرم کردنِ روابطِ انسانی، ابتدا باید اجاقِ اقتصادِ مدرن و چراغِ پاتوق‌هایِ فرهنگی را در دلِ زمستان روشن کنیم.

 اردبیل بیش از هر چیز، تشنه‌ی تدبیری است که اجازه ندهد آرزوهایِ جوانانش، پیش از بهار، قندیل ببندند؛ چرا که شهری که در آن «امید» فردا را بسازد، هرگز در «خشمِ» امروز نخواهد سوخت.

یادداشت: مهدی جدی